Op zoek naar Utopia

Novi Beograd
Novi Beograd vormt samen met het oude Belgrado sinds de jaren vijftig een dubbelstad aan de Donau. Het was het visitekaartje van Joegoslavië. Het stadsdeel bestaat uit een grid van ruim 70 grote velden langs twee assen: een grote verkeersas richting de oude stad en een groene as die eindigt bij het gigantische Joegoslavische parlementsgebouw.

De oudere velden zijn veelal bebouwd met deels open superblokken, elk met één of meer gemeenschappelijke functies op een binnenterrein. Ondanks de matige bouwkwaliteit lijken de blokken goed te functioneren. De plattegronden zitten vaak slim in elkaar en de openbare binnen- en buitenruimtes zien er ondanks een vaak karig uiterlijk verzorgd uit. Vanaf de langs de verkeersas gelegen dubbeltoren Kula Geneks (‘Westelijke Poort’) valt het contrast op met de jongere bebouwing. Deze ziet er weliswaar opgepoetst uit, maar het maaiveld bestaat uit wat schamel groen, hier en daar een verdwaalde speelplaats en lukraak rondgestrooide parkeerplaatsen. Ook de recente kantoorblokken en shopping malls, deels gebouwd op de groene as, tonen dat van de strakke regie uit de Tito-tijd niet langer sprake is. Ondanks – of wellicht mede dankzij, daarvoor was het bezoek te kort – deze veranderingen is Novi Beograd voor een kwart miljoen Serviërs een zeer geliefde woonomgeving. Frappant, want vanuit ons perspectief zouden we eerder geneigd zijn het stadsdeel te karakteriseren als een risicogebied, een toekomstige Vogelaar-wijk.

Wenen
Ook Wenen zorgde voor gemengde gevoelens. De recente bouwsels van ooit spannende en slimme avantgardisten als Hans Hollein en Coop Himmel(b)lau geven blijk van een grote onverschilligheid voor gebruikers, opdrachtgevers en de stedelijke omgeving. De klassieke hofbebouwing uit het ‘rode Wenen’ toont daarentegen nog steeds zijn bestaansrecht.

Het Babylonische Alt Erlaa (1973-1985) van Harry Gluck was echter de interessantste ontdekking. De hangende tuinen aan de terrassen-hoogbouw, de zeer diverse en volgens bewoners uitstekend functionerende gemeenschappelijke voorzieningen (o.a. dakzwembaden) en de zorgvuldig ingericht ruimte rondom het maar liefst 3200 woningen tellende complex: hoe kan het dat zo’n uitgesproken idealistisch, vanuit het huidige perspectief ronduit naïef jaren zeventig-project toch zo goed werkt?

Tegenstrijdigheden
Na Wenen werden Zlin (‘Bata-stad’), Katowice (Osiedle Tysiaclecia en Nikiszowiec), Krakow (Nowa Huta) en Bratislava (Petrazalka) bezocht. Elke dag werd duidelijker hoe complex en tegenstrijdig bij dit soort, aus einem Guss ontworpen ideaalsteden de relatie is tussen gebouwen, ruimte en gebruik.

Zo blijkt de grootschalige, maar tevens zeer zorgvuldige, traditionalistische stedenbouw van Nova Huta juist een broedplaats van verzet: eerst van onderdrukte katholieken tegen het communisme, nu van extreemrechtse kanslozen tegen de wereld in het algemeen. De anonieme stedelijke ruimte van Petrazalka met zijn megablokken en de schaal- en maatloze, amper ingerichte openbare ruimte blijkt daarentegen juist allerlei kansen te bieden voor kleine, deels informele bedrijvigheid, en daarmee voor het ontstaan van onvermoede vormen van stedelijkheid.

Hoop
De meeste utopieën, hoe dogmatisch ontworpen ook, blijken dus over de mogelijkheden te beschikken om allerlei vormen van gewenst en minder gewenst stedelijk leven te accommoderen. In een recent essay* definieert hoogleraar Ontwerp & Politiek Wouter Vanstiphout een dergelijke “…overname van de (…) neergelegde fysieke structuur door de autonome en onvoorspelbare krachten van de verstedelijking” terecht als een positieve ontwikkeling.
Er is dus hoop. In de eerste plaats voor bewoners van niet helemaal gelukte ideaalontwerpen. Maar ook voor die zeldzame ontwerper die er op het juiste moment in slaagt de optimale condities te treffen en vervolgens maximaal uit te buiten, om zo een bijdrage te kunnen leveren aan de totstandkoming van een ideaal ontwerp als Alt Erlaa.

*) “De architect heeft het gedaan!” in Justitiële Verkenningen 2010/05, geciteerd in NRC Handelsblad, 22 augustus 2010. 

Jan Duursma